اگر قرار است بخندیم
به من هم بخند!
سه سال پیش، لابه لای کارهای متنوعی که تحت عنوان مجموعه موسیقی زیرزمینی دست به دست می گشت، قطعه بگو بگو با یک بار شنیدن، تفاوتش را با سایر قطعه ها نشان می داد. بعدتر در فیلم مستندی که درباره همین نوع موسیقی ساخته شد، جوانی با چهره خراسانی درباره خودش و حال و هوای کارهایش حرف زد. تقریبا از اوایل زمستان امسال، کم کم با رشدی تصاعدی روی هارد یا mp3 پلیرهای خیلی ها قطعه هایی را می شد شنید که ملغمه ای از آواز و موسیقی سنتی و ریتم ها و سبک های راک، سنتی، جاز، محلی، بلوز، خالتور و... بود و در عین حال هیچ کدام از آن ها نبود. در جشنواره فیلم فجر، آن هایی که فیلم تهران انار ندارد را دیدند، برایشان ترانه جبر جغرافیایی و خواننده اش که در تیتراژ پایان فیلم آمده بود، آشنا بود. کمی قبل تر هم خبر سفر محسن نامجو و رضا عابدینی به هلند، برای شرکت در جشنواره هنری هات اسپات در صفحه فرهنگ و هنر روزنامه ها چاپ شد. درست دو هفته تا آغاز سی و یک سالگی نامجو مانده بود که در خانه یکی از رفقایش سراغش رفتیم. محسن نامجو که خوشحال از مجوز گرفتن ترنج بود، کارهایی که نشنیده بودیم را برایمان گذاشت و در حالی که نگران سرد شدن چایی مان بود، درباره موسیقی و کارهایش حرف زد. نامجو متولد تربت جام و بزرگ شده مشهد است، کار موسیقی را از دوازده سالگی با آواز و سولفژ و نت خوانی شروع کرده، استاد ردیفش فریدون ناصرپور بوده، سال۷۳ در دانشگاه هنر، رشته تئاتر قبول می شود و یک سال بعد در دانشگاه تهران به رشته موسیقی می رود. در دانشگاه سه تار و تار را به عنوان ساز تخصصی انتخاب کرده و هارمونی، فرم و آنالیز و کنترپوان را پیش استادانی چون خسرو مولا نا، آذین موحد و علیرضا مشایخی یاد می گیرد و بعد از دو سال از دانشگاه انصراف می دهد.
آقای نامجو چرا از دانشگاه انصراف دادید؟
وقتی رفتم دانشگاه، می خواستم تغییراتی توی موسیقی ایرانی انجام بدهم، اما آن جا اساسا به آهنگسازی یا حتی به گروه نوازی اعتقاد نداشتند. حتی یک گروه هم توی دانشکده تشکیل نمی شد یا اجازه اش را به دانشجوها نمی دادند. معتقد بودند که دانشجو باید تلمذ کند و رابطه دانشجو و استاد، مرید و مرادی باشد. به خصوص داریوش طلایی و مجید کیانی روی این نظر تاکید داشتند. آن ها می گفتند موسیقی ایرانی، بداهه نوازی خلاقه برای خود ردیف است. می گفتند دونوازی است. گروه اصلا وجود نداشت و طبیعی بود این با سلیقه من جور درنمی آمد.
بعدش رفتید سربازی؟
نه، یک مدتی دستیار استاد محمدرضا درویشی بودم. توی یکی دو تا فیلم، مثل تخته سیاه سمیرا مخملباف، نوازندگی کردم و یک تکه هایی خواندم. تازه وارد دنیای حرفه ای شده بودم. سال 79 بود که رفتم سربازی. آن جا دوره استراحت ذهنی من بود و با موسیقی راک و بلوز آشنا شدم.
رفقای سربازی؟ قبلا هم باهاشان آشنا بودید؟
نه، توی خدمت آشنا شدیم، یعنی همشهری هام بودند. بعد از خدمت که برگشتم، با هم بودیم. یک گروه راک تشکیل دادیم به اسم گروه ماد . کنسرت دادیم و کلا وارد تجربه کاری شدیم.
یعنی این اتفاق توی دانشگاه نیفتاد و توی سربازی افتاد؟
دقیقا. دانشجوهای موسیقی خیلی پرت اند و خیلی در این مورد بی سوادند. مثلا طرف چهار تا ساز می زند ولی تابه حال یک قطعه از اریک کلاپتون نشنیده.
جنس تجربه های گروهتان چه جوری بود؟
یکی از تجربه هایی که با دوستم عبدی بهروان فر - که گیتاریست ترنج و چند قطعه دیگر است - داشتیم، این بود که من سه تارم را پیک آپ به اش وصل کردم و زدم. ساعت ها با عبدی ساز می زدیم؛ او گیتار، من سه تار. بعد از سه چهار ساعت می دیدیم که او دارد با گیتار، سبک خراسانی می زند و من با سه تار بلوز می زنم. این جابه جایی عملا اتفاق افتاد.کم کم به این نتیجه رسیدیم که گام موسیقی خراسانی، قوچانی یا قشقایی یا ترکمنی با گام بلوز عین هم هستند. کافی است از دو، رِ، می، فا، رِ را حذف کنی تا بشود بلوز. این مقوله ای بود که به ذهن هر کسی می توانست برسد. این همه دارند سه تار می زنند ولی کسی این را نفهمیده بود.
تلفیقی بودن کارها صرفا به خاطر این تجربه بود؟
من فکر می کنم تلفیق، اپیدمی زمانه ما شده. یعنی هر موزیسینی برای این که بتواند به روز باشد باید تلفیق انجام بدهد. ولی در تلفیق نباید فقط ابزار یا سازها تلفیق بشوند، می شود با یک سه تار تک هم به این نتیجه رسید.
تجربه ای که ما توی بحث تلفیق موسیقی آن طرفی با کلام این طرفی داشتیم، تجربه گروه اوهام است. کار شما چه فرق هایی با کار آن گروه دارد؟
ببینید، من برای اوهام احترام قائلم که توانست این تجربه را قبل از همه انجام بدهد، اما نکته این جاست که خواننده های این گروه یا گروه های مشابه، تسلط کافی به موسیقی ایرانی ندارند. آن ها خیلی جلوتر از زمان خودشان بودند و ایده های خوبی داشتند. ولی آواز ایرانی را بلد نبودند و نتوانستند کار را کامل انجام بدهند. من مدیون دانستن آواز ایرانی هستم.
اصلا تلفیق، اسم مناسبی است برای کاری که می کنی؟ چون مثلا گروه آکسیوم آو چویس را هم می شود گفت کار تلفیقی می کنند.
یک جور ایرانیزه کردن کار است. ربع پرده ها را که اضافه کنی، کار ایرانی می شود.
یعنی کارهایت ایرانی هستند؟
می خواهم ایرانی فرض بشوند. یک بار اتفاقی با مدیر برنامه هایم، آقای فراستی را سوار کردیم. من جلو بودم و ایشان من را نمی دید. ایشان یک مثالی زد از یک سی دی که تازه گل کرده و گفت این سی دی را که شنیدم، به بهمن قبادی گفتم این جوان، موسیقی خراسانی را آورده، راک را هم آورده، ولی وقتی می شنوم به ایرانی بودنم افتخار می کنم؛ چرا که موسیقی ایرانی توی پرچم او هست ولی راک زیر آن قرار گرفته؛ کاری که تو برعکس اش را انجام می دهی.
محسن نامجو امسال به عنوان یکی از نمایندگان ایران به هلند رفت و در جشنواره هنری هات اسپات ساز زد و خواند
همین. سؤالی که برای آدم پیش می آید، این است که کارهای شما از جنس موسیقی سنتی است؟ ادامه موسیقی سنتی است؟ یا این که از دل موسیقی سنتی ما یکی دارد با موسیقی آن طرف دیالوگ برقرار می کند؟
فکر می کنم سومی باشد. من خودم دوست دارم این طوری باشد.من اگر موسیقی سنتی و راک را برایم بگذارند، قطعا موسیقی سنتی را انتخاب می کنم. کاری به وطن پرستی و این حرف ها ندارم. به طور کلی سلیقه من- با این که مارک نافلر را با تمام یاخته هایم حس می کنم و درگیرم می کند- کماکان موسیقی ای است که می تواند مو به تنم سیخ کند؛ یعنی بیداد شجریان است. نمی توانم این واقعیت را کتمان کنم که به موسیقی ایرانی خیلی وابسته ام ولی این شیطنت را نمی توانم ازش دست بردارم؛ یعنی هرطور که بتوانم با این موسیقی، شوخی و شیطنت می کنم. نمی توانم موسیقی ایرانی را دربست قبول کنم. موسیقی ایرانی یک دریاست که ته اش پر از مروارید است. ولی موزیسین های ما یا تنبل اند یا غواصان خوبی نیستند!
برخورد شما با شعر فارسی هم متفاوت است. در زمینه شعر چقدر کار کرده اید؟
بعد از انصراف از دانشگاه، من متوجه مقوله شعر شدم. شعر زبانی یا شعر تبیینی که رضا براهنی بنیانگذارش بود. تحقیق کردم دیدم که توی دهه 40 قبلا با اسم شعر دیگر یا شعر حجم، این تجربیات انجام شده که در دهه هفتاد با براهنی گل کرد. با چندتایی از بچه های دهه هفتادی هم رفیق بودم و بقیه را هم دورادور می شناختم. آن موقع متوجه شدم که موسیقی ایرانی اساسا ارتباطش با شعر فارسی چطور است.
به چه نتیجه هایی رسیدید؟
استفاده معمول، یک طرفه است. انگار در آواز سنتی ها قرار است معنی شعر نقل شود. مثلا شجریان از حیث معنایی چیزی به مفهوم غزل حافظ اضافه نمی کند، صرفا تدوین می کند و ارائه می دهد. در اصل کسی که از آواز شجریان لذت می برد، دارد از غزل حافظ و معنی اش لذت می برد.
روی برخورد موسیقی سنتی ما با شعر نو هم حتما کار کرده اید؟
آن روزها با محمدرضا درویشی مراوده داشتم. شاگردشان هم بودم. ایشان صادقانه اعتراف کرد که تجربه اش روی شعر زمستان اخوان ثالث موفق نبوده. یا هوشنگ کامکار هم معتقد است که تجربه اش روی شعر سهراب سپهری در مجموعه در گلستانه ، نتوانسته خوب ارتباط برقرار کند.
فکر می کنید چرا تجربه های موفقی نبودند؟
ببینید، من متوجه دو نوع ارتباط شدم بین موسیقی و شعر ایرانی؛ یکی ارتباط معنایی یا مضمونی است و یکی ارتباط فرمال. به لحاظ معنایی، بین شعر نو و موسیقی سنتی نمی تواند ارتباطی شکل بگیرد. چون معنی ای که در شعر نو، بعد از شعر نیما وجود دارد، به زندگی انسان معاصر مربوط است و گوشه کرشمه و شور نمی تواند بیانش کند. یا مفاهیمی مثل آزادی و برابری که شاملو توی شعرش آورده را نمی شود با دستگاه نوا ارائه داد. پس باید بیاییم به ارتباط ساختاری و فرمال فکر کنیم و بین هر سه نوع شعر کلاسیک، نو و زبان شناختی با موسیقی ایرانی، ارتباط فرمال برقرار کنیم. همین دغدغه باعث شد من چند قطعه بسازم.
روی چه شعرهایی کار کردید؟
یکی روی شعر ناصر خسرو بود. ریتم هایی که توی سبک خراسانی داریم مثل ناصرخسرو و ابوحفص سغدی، خیلی انتزاعی تر و گنگ تر و عجیب تر است نسبت به ریتم های بعدی. روی شعر نو هم همین طور. آمدیم روی شعر سهراب سپهری که اصلا فکر نمی کردیم بشود رویش آهنگ گذاشت، یک ریتم قشقایی گذاشتیم.
همان قطعه بودا ؟
بله. بعد به این نتیجه رسیدیم که این رابطه ساختاری و فارغ از معنی را با هر شعر نوی جدید و زبان شناختی هم می شود برقرار کرد. دیگر انبوهی از قطعه ها ساخته شد که اسمش را گذاشتیم قطعه های ریتمیک یا آوایی.
بعضی می گویند کاری که شما دارید با شعر کلاسیک می کنید، یک جور هجو این شعرهاست.
یکی، دو توضیح متفاوت می شود به این قضیه داد: یکی این که در بعضی کارها مثلا کار دل می رود ، به این خاطر این طور خوانده می شود که کلام فارسی دارد روی گام بلوز خوانده می شود. روی این حساب هم خواننده سعی می کند که توی آن وجوه آوایی که دارد از حنجره اش خارج می شود، نزدیک شود به برخوردی که گام بلوز با کلام انگلیسی می کند. قصد هیچ توهینی به مضمون حافظ نیست. بحث دیگر هم این است که اتفاقا این برخورد فرمی ، تأثیرپذیری زیادی می آورد و روکردن شعر حافظ به شکل های دیگر است.
توی قطعه تلخی نکند شیرین ذقنم ، واقعا این اتفاق افتاده است؟
شکلوفسکی که یک نظریه پرداز فرمالیست است می گوید: با داشتن تجربه های ما توی فرمالیسم، یک شاعر، چند صد سال پیش در ایران توانسته کلام را به رقص دربیاورد و رستاخیزی در شعر به وجود آورده. وقتی مولوی می گوید: ای مطرب خوش قاقا تو قی قی و من قوقو / تو دق دق و من حق حق، تو هی هی و من هوهو و یا می گوید: چون دل جانا بنشین بنشین، چون جان بی جا بنشین بنشین / عمری گشتی همچون کشتی، اندر دریا بنشین بنشین ، هیچ شاعری تا این حد نتوانسته ریتم را وارد کلام کند. ولی وقتی کسی مثل شهرام ناظری، سراغ مولوی می رود با یک آواز کشدار، ریتم را از شعر می گیرد و همه اش استفاده آوازی می کند. اما تعبیری که من از زبان خیلی از آدم های معمولی شنیدم، این است که مولوی را نباید خواند، باید عربده زد. من خیلی غزل تلخی نکند را دوست داشتم و تا کار گروه دی پارتد که یک گروه راک دهه هفتادی است را شنیدم، دیدم دقیقا با این شعر همخوان است. آن چیزی که آن ها دارند با گیتار فاز می خوانند، عینا می خورد به بحر عروضی ای که مولوی دارد.کلا این کار به نظر من، جانبداری است از شعر کلاسیک، نه توهین یا برخورد یا چیزی دیگر. تقابلی هم اگر باشد با برخوردهای معمولی است که با این اشعار شده، نه خود آن اشعار. این اشعار در خیلی از جهات از این برخوردها امروزی تر و مدرن ترند.
ولی نمی شود منکر طنز توی کارهای شما شد. این طنز ریشه اش کجاست؟
یکی این که دلیل موسیقایی دارد و من نمی توانم انکارش کنم و یکی اش هم واکنش خود آدم است نسبت به وضعیت بیرون. کلا طنز یکی از شاخصه های زمانه ماست. ما خیلی وجوه خنده دار و طنزآمیز می بینیم توی زندگی مان. ممکن است یکی، دو ساعت توی خیابان قدم بزنی و کنار یک ماکسیما یک درشکه ببینی. این وجه تناقض، توی هیچ کشور دیگری نیست. مراد فرهادپور توی مقدمه کتاب بکت ، یک جایی می گوید: خیلی وقت ها واژه هایی که فرهنگستان ادب فارسی می سازد از واژه هایی که توی برنامه های طنز برای مسخره کردن این واژه سازی ساخته می شود، طنزآمیزترند. من این موسیقی را یک جور واکنش و حتی ادای دین می دانم به این وضعیت.
دلیل موسیقایی اش چیست آن وقت؟
به هر حال، بخش موسیقایی این کارها بلوز است. بلوز هم حداقل تاویل و تفسیری که من ازش یاد گرفته ام، این است که یک برخورد طنزآمیز و یک خنده رندانه است به دنیا. شما وقتی زندگی خیلی از این نوازنده های بلوز را نگاه می کنی، می بینی همیشه سازش و زندگی اش و کافه و کنار خیابان بودن و روی کارتن خوابیدنش با هم یکی بوده اند. این موسیقی انگار مال دل آن قضیه است، نه یک فضای بزرگ و یک سالن اپرا و یک محیط فرهنگی شیک.
خب، سؤال این جاست که اصلا موسیقی بلوز چه ربطی به فرهنگ ما دارد؟
ببینید، گفتم برایتان به لحاظ فرمی با کمی جابه جایی، بلوز شبیه موسیقی ما می شود. یک نکته دیگر هم این است که موسیقی شهری ما با موسیقی شهری آن ها خیلی فرق دارد ولی موسیقی دهات آن ها که همان بلوز باشد، شبیه موسیقی دهات ماست.
سبک زندگی خواننده های محلی ما هم مثل خواننده های بلوز است؟
اگر بخواهیم قیاس کنیم، درست مثل قیاس استاد شجریان است با علی غلامرضایی آلماجوقی که توی روستای آلماجوق قوچان زندگی می کند. اصلا یک زمین کشاورزی هم از خودش ندارد. یک کارگر است و دارد روی زمین کار می کند. دست هایش کاملا پینه بسته است و آدم احساس می کند با آن دست ها حتی یک کار معمولی هم نمی تواند انجام دهد، چه برسد به ساز زدن. ولی وقتی این آدم می نشیند دو تار می زند، می بینی که حسین علیزاده هم به گردش نمی رسد از لحاظ سرعت. آن آدم، سازش، ور رفتنش با تاک های انگور و بیل زدنش روی زمین، همه و همه جزو زندگی اش هستند. حالا مقایسه کنید با کنسرتی که فلان استاد موسیقی توی تالار وحدت با یک بلیت گران، با تماشاچی های شیک و کلا یک سیستم فرهنگی خیلی رسمی که انگار با زندگی واقعی خیلی فاصله دارد، برگزار می کند. یک جور ویترین است انگار. این نوازنده های دهاتی با آن نوازنده بلوز خیلی نزدیک ترند.
خود شما چی؟
طنز جزو روحیات من هست ولی زندگی خود آدم در خیلی از لحظات دست خودش نیست که انتخاب کند، مثلا آن جور زندگی کنی یا این جور. خیلی وقت ها هم ممکن است من توی موقعیتی قرار بگیرم که مثل آن آدم های شیک، مجبور بشوم لباس نو بپوشم بروم تالار وحدت، فلان کنسرت را ببینم. ممکن است در ذهنم مدل محلی را بیشتر بپسندم، اما به خاطر الزامات زندگی امروزه، آدم مجبور است انتخاب بشود. البته لزومی هم ندارد آدمی که دارد توی یک کلانشهر زندگی می کند، سعی کند توی زندگی اش هم حتما مثل آن آلماجوقی که مثال زدم باشد. ولی آدم توی موسیقی و کار عملی می تواند سلیقه اش را اعمال کند.
یک نکته دیگر درباره این طنز؛ یک جاهایی مثلا توی تحریر کم می آوری و یا با صدایت بازی می کنی. این چی؟ این مسخره کردن نیست؟
ما اصلا خواننده سنتی نداریم که دو اکتاو تحریر بزند. بعضی از تحریرهای من از دو اکتاو هم بالا می زند و سه اکتاو می شود. ولی به جای این که بخواهم خودی نشان بدهم و منم زدن هنری باشد، همان تحریر، آخرش به یک شکلی طنز می شود. یعنی خواننده، آخر تحریر را ول می کند، می رود یک جای دیگر. به مخاطب می گوید اگر قرار است ما بخندیم، به خود من هم بخند. خود کاری هم که من دارم می کنم، چندان جدی نیست. یعنی خود من هم مثل همه آن چیزهایی که دارم توی کار مسخره می کنم، مسخره ام. این جور نگاه را خیلی می پسندم که تحریر به جای این که تبدیل شود به یک ملودی خیلی شیک هنری، یک جور راه نشان دادن همین طنز باشد. بگذار مخاطب بگوید کم آورد، خراب کرد، چه اشکالی دارد؟
شما آشنایی مداوم و نزدیک هم با نوازنده های محلی داشته اید؟
توی سربازی یک فرصت چند ماهه پیش آمد که من و یکی از دوست هایم هر هفته جمعه ها می رفتیم قوچان، منزل حاج قربان سلیمانی. توی همان سفرها سر راه رفتیم منزل آلماجوقی. خب، جلوی حاج قربان آدم هیچ وقت جرات نمی کند دست به ساز بزند. صرفا بسته به این که آن پیرمرد حال داشت یا نداشت، می زد و می خواند. آن ها رسمشان این است که برای مهمانی که از در خانه شان وارد می شود، مثل این که چای می برند، تار هم می زنند و طبعا ایشان هم لطف کرد و توی آن جلسات که می رفتم، ساز می زد و من خیلی از مقام های خراسانی را این طوری حفظ کردم.
استقبال هلندی ها از کارتان چطور بود؟
عجیب بود. ارتباط گرفتند. البته مخاطب ها 50-50، ایرانی و هلندی بودند که برخوردها مشترک بود. خوبی کار این بود که توانستیم شعرها را ترجمه کنیم. بعضی وقت ها که ترجمه انگلیسی را می خواندم، دست می زدند، استقبال می کردند. جالب بود.
با شعر حال می کردند یا با آواز؟
به این دوست هلندی ما که آن جا برنامه را تنظیم می کرد، گفته بودند ما نمی فهمیم این چی می گوید، ولی احساس می کنیم که با شعر فارسی شیطنت کرده. جالب بود که گرفته بودند این موضوع را. تصمیم دارم یک سری کار با مضمون انگلیسی بکنم.
یعنی چطوری؟
یعنی آواز ایرانی باشد و کلام انگلیسی. خلاف تجربه اوهام؛ ملودی ایرانی، کلام غربی. شعرها هم عجیب تر انتخاب شده اند، شعرهای شاعرانی مثل ادگار آلن پو و تی. اس.الیوت که می خواهم روی آن ها آواز ابوعطا اتود بزنم.
نوازنده خراسانی وقتی می رود آن جا، لباسش مثل ساز و آوازش محلی است. لباس محسن نامجو وقتی می رود آن طرف، چه شکلی است؟
اتفاقا یک ایده داشتم که شلوار جین را با لباس خراسانی تلفیق بکنم. ولی خب، این کار را نکردم. فکر می کنم باید یک چیزی توی این مایه ها باشد.
توی قطعه ها اجرای دراماتیک زیاد دیده می شود. انگار خواننده دارد با صدایش بازیگری می کند. مثلا توی قطعه حضرت علی(ع)، انگار شعر مولوی دارد نقالی می شود یا توی قطعه ای کاش ، کاملا اجرا داریم.
کلا شاید آن دو ترمی که تئاتر خواندم، توی شکل و ارائه کارها تأثیر گذاشته. توی قطعه ای کاش ، خواننده فقط خوانندگی نمی کند و انگار دارد دیالوگ تئاتری می گوید و این دیگر از مقوله ارائه نت و آواز نیست.
در قطعه، واوا لیلی هم ناله و سر و صدا و حتی افکت زیاد هست.
این سر و صداها با شنیدن این ملودی افغانی توی ذهن من بود؛ سر و صدایی که ناخودآگاه، تصویر یک جور تیرباران و رگبار و جنگ در افغانستان است. پاساژهایی که دادم، درست مثل جلوه های ویژه ای بود که توی فیلم ها می بینم. آن ناله ها هم برای خود من یک جور تقلید ناله های زن افغانی بود که یک عزیزی را از دست داده. از طرفی ناله عاشقانه هم هست، چون واوا لیلی دارد اسم یک معشوق را صدا می زند.
عکس پوستر فیلم چند کیلو خرما برای مراسم تدفین
در فیلم چند کیلو خرما برای مراسم تدفین ، نقش پستچی را داشتید؟ چطوری شد که توی این فیلم بازی کردید؟
توی رودربایستی قرار گرفتم. به خاطر این که از یک سال قبل که سامان سالور داشت فیلم نامه را می نوشت، هی می گفت من این را دارم برای تو می نویسم. من هم نتوانستم بگویم نه.
خوب بازی کردید؟
حقیقت، من فرق بازی خوب و بد را همان موقع هم نمی فهمیدم. الان هم نمی فهمم. آن جایی که کات می دادند و سامان می آمد من را می بوسید، فکر می کردم حتما خوب بازی کرده ام.
کلا پیگیر فیلم و سینما هستید؟
توی دبیرستان، سینما به اندازه موسیقی برایم مهم بود. مجله فیلم می خواندم، پیگیر بودم، فیلم می دیدم، ولی الان در حد یک علاقه مندی است که دوست دارم مرتب فیلم ببینم.
آقای نامجو! مخاطب چقدر برایت مهم است؟ فقط به یک قشر خاص فکر می کنی؟
من بازتاب ها را که دیدم، فکر می کنم به چیزی که می خواستم رسیده ام. دوست داشتم قشر روشنفکری که موسیقی ایرانی را گوش نمی دادند، این نوع موسیقی را گوش بدهند. یعنی دوست داشته باشند و با موسیقی ایرانی آشتی کنند که دقیقا به همان قشر برخوردم. طرف می گفت تا حالا شجریان گوش نداده ولی با این کارها سه تار دشتی را گوش کرده.
شهرت چی؟ برایتان مهم است؟
کلا برایم خیلی ایده آل است که قطعات، هر چه بیشتر بازتاب داشته باشد. مثلا خیلی از جوان ها که بنیامین و آرش گوش می دهند، دل می رود را هم گوش بدهند. چند وقت پیش، یک فیلم بود توی موبایل دایی ام از یک مهمانی که جبر جغرافیایی را گذاشته بودند و باهاش میرقصیدند، خیلی خوشحالکننده بود.
پس پاپ شدن را دوست دارید؟
موسیقی ای که من تولید می کنم واقعا پاپ به حساب نمی آید، مال قشر خاص است. ولی کلا موسیقی پاپ را دوست دارم؛ موسیقی ای که باعث ایجاد شور و شعف و پارتی می شود را می پسندم. نگاه من از دوره سربازی به بعد، تغییر پیدا کرد نسبت به موسیقی پاپ.
به خاطر آشنایی با موسیقی غربی؟
نه، فقط این نبود. یک دوره ای یک سری کتاب خواندم توی این مقوله از میخائیل باختین و والتر بنیامین. اسم کتاب باختین، سودای مکالمه، خنده و آزادی بود که در آن خیلی به مقوله سیرک و کارناوال توجه کرده بود، بررسی تئوریک کرده بود و این باعث شد که این مقوله برای من جذاب بشود. به این نتیجه رسیدم که ما اگر موسیقی پاپ نداشتیم و وارداتی بوده، به این خاطر است که اسطوره پاپ نداشتیم. یونانی های باستان دیونیوسوس را داشته اند که خدای شادی جمعی است. ما این را نداریم. سوگواری جمعی داریم، ولی برای شادی جمعی چیزی نداریم. یا این که داشته ایم و بعد قطع شده. موسیقی پاپی که ما داریم، صرفا یک تقلید فرمی و موسیقایی است و فرهنگ پاپ، پشتش نیست؛ یعنی عصار می خواند، اعتمادی می خواند و همه می نشینند، گوش می دهند و نگاه می کنند، انگار شجریان دارد می خواند. در صورتی که باید در مقوله پاپ، مخاطب و هنرمند قاطی شوند و حتی یک فضای مشترک به وجود آید و باهاش هم صدا شوند. ایده آل من، این است.
فکر نمی کنید این پاپ شدن یا شهرت، باعث بشود که طبق سلیقة عمومی کار کنید و آن حالت تجربه های شخصی از کارهایتان گرفته شود؟
چیزی که از معروف شدن برایم مهم تر است، ثبات اقتصادی است. ولی نمی خواهم بلایی که سر علیرضا افتخاری آمد، سر من هم بیاید؛ آدمی که آواز ایرانی را خیلی خوب می خواند و یکی از امیدهای آواز ایرانی بود، اما چند تا کار ریتمیک و نیمه پاپ خواند و هی تماشاچی بیشتر لذت برد و هی فروش بالا رفت و باعث شد که اصلا سبک و سیاق این آدم تغییر کند. همیشه دوست دارم آن اورجینال بودن حفظ بشود، حالا مخاطب هر واکنشی که می خواهد نشان بدهد، نشان بدهد.
کارها چطوری پخش شد؟
این چیزی است که من هم نمی دانم. یعنی تا عید 85 آمار داشتم که سی دی کارها به کی ها داده شده. کارها توی استودیو بود ولی پخش نشده بود. ولی مشخص است که یک کانال نبوده و هر کس از طریقی، کارها به دستش رسیده. همین قدر می دانم که قضیه مربوط به امسال است.
یعنی تا حالا بابت این کارها هیچ چیز دست شما را نگرفته؟
نه.
شما کلا چند تا آلبوم ضبط شده دارید؟
پنج تا که کارهای دوتا از آلبوم ها پخش شده.
توی این مدت پیش آمده جایی بروید که کسی کارهای شما را گوش بدهد؟
یک بار توی ماشین، یک نفر داشت ترنج را گوش می داد. به اش گفتم چی داری گوش می دهی؟ یک جوری برخورد کرد که انگار من مزاحم موسیقی گوش دادنش شده ام. با اخم و تخم گفت: محسن نامجوست، اجازه نداد قاطی فضایش بشوم. آخر کار می خواستم پیاده بشوم، مجبور شدم خودم را معرفی کنم. می خواستم بگویم مواظب باش پخش نشود. بعد، کارت شناسایی ام را نشان دادم تا باور کرد و با هم روبوسی کردیم. پارسال هم توی یک مهمانی، یکی از دوستان دانشکده ازدواج کرده بود، من را به خانمش معرفی کرد و گفت: این دوست ما سه تار می زند. خانمش گفت: آها، راستی گفتی سه تار، یک کاری شنیده ام با سه تار که خیلی کار عجیب غریبی است. دوستم گفت: خب، آن به جای خود، ولی این دوست ما هم خوب سه تار می زند. همین طور بحث ادامه داشت تا این که دوست من گفت: خب، حالا آن اسمش چیه؟ خانمش گفت: محسن نامجو. گفت: خب، یخ کنی، همین است دیگر!
خود قطعه ترنج چه جوری شکل گرفت؟ اصلا این ترکیب شعرخواجو با حافظ چطور پیش آمد؟
خیلی عجله ای بود، یعنی صبحی که می خواست کار ضبط شود، شعر نداشتم. می دانستم چه جور فرمی می خواهم. نگاه کردم توی کتاب خواجو، دو سه بیت از شعر ترنج، خیلی بار ادبی و سطح بالایی داشت. مجبور شدم از حافظ هم به خاطر همخوانی استفاده کنم.
چقدر طول کشید آلبوم ترنج مجوز بگیرد؟
دو سال.
قطعه بخت سرکش ، توی کدام آلبوم است؟
توی هیچ آلبومی نیست. یک قطعه شخصی بود که برای دل خودم ضبط اش کردم. برای هیچ تهیه کننده ای ساخته نشده. کاملا یک وقت آزاد داشتیم توی استودیو. سازش را، همه اش را خودم زدم. یک مقدار کمی گیتار دارد و بیشترش هم خطوط آوازی است. زمانش هم برمی گردد به سال 83، برای یک شخص حقیقی بود و دلی. شاید به همین خاطر هم خیلی مورد توجه قرار گرفت. البته اسم اصلی اش هم چشمی و صد نم است.
توی کل قطعه ها کدام را خودتان انتخاب می کنید؟
طبق تجربه ای که داشتم، همه بیشتر ترنج را پسندیدند ولی خود من قطعه ای کاش را می پسندم؛ به اضافه آن قطعه چشمی و صد نم.
چرا؟
به خاطر آن خاطرة شخصی و خصوصی ای است که از کار دارم؛ آن لحظه ای که کار ساخته شده، اصطلاحا اسمش را می گذاریم لحظات متراکم. یعنی یک جور لحظه موکد است. آدم نسبت به اش یک خاطره خاص دارد.
انتخابت توی موسیقی ایرانی چیست؟
الان که هیچ کدام حقیقتش. ولی تو سال های نوجوانی، شجریان که هیچی، استاد است، اما غیر از آن آهنگسازی های علیزاده را خیلی دوست داشتم. مشکاتیان را توی بیست سالگی اش می پرستیدم. البته زمانی که او بیست سالش بود، من چهار پنج سالم بود، ولی منظورم کارهای آن دوره اش است؛ کاستی مثل چاووش که در حد شاهکار است واقعا. ولی همه آن آدم ها از نظر ذهنی پسرفت کردند. یا مثلا علیزاده کجا در حد نینوا دیگر کار ساخت؟ اما، الان بیشتر موسیقی های مورد علاقه ام، موسیقی های خارجی است؛ مارک نافلر، جیم موریسن، باب دیلن که مثل شجریان استاد است که اصلا حرفی رویش نیست و یک سری از همین کارهای تلفیقی.
کلا خورة موسیقی هستی؟
این طوری که مدام گوش بدهم نه. شاید راجع به فیلم این حرص بیشتر باشد تا موسیقی. حقیقت، علتی که زیاد موسیقی گوش نمی دهم، رعایت بهداشت هم هست؛ بهداشت گوش. من زیاد هدفون نمی گذارم، چون عمر گوش را کم می کند.
توی جوان ها چی؟
گروه هیچ کس را، جدیدا چند تا از کارهاشان را شنیده ام. رپ ایرانی تولید می کنند. البته، فقط کلامشان ایرانی است. بد نیستند، اما هیچ کدام ایده آل نیستند. حقیقت، توی ایران ما هیچ چیز قابل عرضه ای نداریم.
چند تا کار از شماست که کاملا یک کار سنتی صرف به حساب می آید. آدم احساس می کند دوباره برگشته ای به همان حال و هوای معمول موسیقی سنتی.
حقیقتش این است که بعضی ملودی ها سال ها با آدم می ماند، دوستشان داری و می خواهی یک زمانی اجرایش کنی. این کارها هم جزو آن دسته اند.
یک نمای دیگر از فیلم چند کیلو خرما برای مراسم تدفین
فکر می کنی محسن نامجو تا چند سال دیگر چطور بخواند؟
حقیقت، نمی دانم. چون خیلی از همین علاقه های شخصی من، همین ملودی های قدیمی است که از بچگی شنیده ام و خیلی ازش لذت برده ام. مثلا یکی دو تا ملودی پاپ هست که توی یک مقطعی با روح من بازی کرده و همیشه آرزوی خواندنش را داشتم. یکی دو سال دیگر اگر فرصتی بشود آن ها را هم ضبط می کنم. ولی این یک مسیر خاص نیست. دوست دارم تجربه کنم. کلا بعضی وقت ها فکر می کنم به شکل رندانه ای کلیدی پیدا کرده ام و هر وقت بخواهم می توانم بردارم و در صندوق را باز کنم. از طرفی سعی می کنم کم فروشی نکنم، یعنی واقعا جوری باشد که قطعه هم قابل توضیح و ارائه باشد و تکراری نباشد. انگیزه دیگر، مضمون است. وقتی یک شعر جدید به ذهن من برسد، تحت تأثیر شعر، ملودی می سازم. یک راه جدید برای ملودی ساختن، الهام گرفتن از قطعات آن طرفی است. مثل قطعه مرغ شیدا که اصلش مال دیوید بووی بود و بعد نیروانا آن را خوانده یا قطعه لیلای کلاپتون را بیایم فواصل گامی اش را، ربع پرده ها را تغییر بدهم و ایرانیزه اش کنم.
کنسرت چی؟ برنامه ای برای کنسرت ندارید؟
چرا، قرار است تهیه کننده، یک سالن رسمی با مجوز بگیرند. با چند تا نوازنده هم یک صحبت هایی کرده ام. نوازنده های گیتار بیس و درام که از بهترین ها هستند و خوشبختانه همه شان موافقت کرده اند.
لیسانس تان آخرش چی شد؟
اگر پیگیر کارهای آموزشی می شدم، درست می شد. اما تکلیفم را خیلی وقت پیش با این قضیه روشن کرده ام و هیچ علاقه ای ندارم که توی دانشکدة هنرهای زیبا درس بخوانم. ترجیح می دهم فضاهای جدید را تجربه کنم؛ مثلا بروم توی آکادمی جاز چیز یاد بگیرم یا حتی مطالعات تئوریک موسیقی مثل جامعه شناسی موسیقی یا زیبایی شناسی موسیقی داشته باشم. دغدغه کارهای تحقیقاتی هم دارم که تا آدم نرود توی محیط آکادمیک نمی شود.
